Ukraina przygotowuje „ambasadorów powrotu”: co będą mogli zrobić dla Ukraińców przebywających za granicą — a jakich spraw nie będą w stanie rozwiązać

Ministerstwo Polityki Społecznej Ukrainy opracowuje inicjatywę „ambasadorów powrotu” – wolontariuszy z konkretnych gmin, do których Ukraińcy przebywający za granicą będą mogli zwrócić się w celu uzyskania aktualnych informacji na temat miejsca, do którego rozważają przeprowadzkę. Może to być szczególnie istotne dla osób, które z powodu okupacji, zniszczeń lub zagrożeń dla bezpieczeństwa nie mogą powrócić do dotychczasowego miasta lub wsi i w rzeczywistości muszą wybrać nowe miejsce zamieszkania na Ukrainie.

Ambasador nie będzie jednak profesjonalnym doradcą i nie będzie w stanie zagwarantować mieszkania, pracy, miejsca w szkole ani bezpieczeństwa. Co więcej, ogólnokrajowy program ambasadorów nie został jeszcze uruchomiony: we wrześniu uczestnicy dopiero dopracowywali jego model. W tym kontekście pojawia się główne pytanie – czy lokalne informacje będą w stanie realnie pomóc w podjęciu decyzji, skoro główne przeszkody w powrocie wiążą się nie z brakiem zaproszeń, ale z bezpieczeństwem, mieszkaniem, dochodami, pracą, dziećmi oraz stabilnością życia po przeprowadzce.

Szczegóły

Model omawiano w dniach 7–10 września 2026 r. podczas warsztatów w Winnicy. W pracach uczestniczyły: Ministerstwo Polityki Społecznej, Rodziny i Jedności, projekt Rady Europy dotyczący dostępu osób wewnętrznie przesiedlonych (WPI) oraz osób powracających do praw i podstawowych usług, holding społeczny „Grupa Wpływu”, organizacje społeczne oraz przedstawiciele 20 gmin. W lipcowym zaproszeniu na warsztaty Rada Europy wyraźnie określiła cel jako stworzenie społeczności aktywnych mieszkańców, którzy dobrowolnie będą wspierać osoby powracające lub planujące powrót oraz pomagać im w podjęciu świadomej decyzji.

Zgodnie z zamysłem twórców programu ambasador powinien przedstawiać konkretną gminę z perspektywy jej mieszkańca: jak wygląda codzienne życie, jakie usługi i możliwości są dostępne na miejscu, gdzie należy się zwrócić i z kim się skontaktować. Różni się to od pracy konsultanta ds. powrotu. Konsultant powinien profesjonalnie orientować się w programach państwowych i lokalnych, usługach oraz narzędziach wsparcia i udzielać osobom porad w kwestiach formalnych. W komunikacie prasowym Ministerstwa Polityki Społecznej wskazano, że tacy konsultanci powinni pracować w Centrach Jedności oraz w organizacjach partnerskich „Sieci Jedności”.

Elementów tej infrastruktury nie należy mylić z nową inicjatywą. Centra Jedności zostały już otwarte, między innymi w Berlinie i Sztokholmie: berlińskie centrum działa od 15 kwietnia, a sztokholmskie przyjmuje gości od 22 czerwca. Oferują one konsultacje dotyczące ewentualnego powrotu oraz innych kwestii. Jednocześnie szerszy model regulacyjny „Sieci Jedności” był jeszcze niedawno dopracowywany: w sierpniu Ministerstwo Polityki Społecznej przeprowadziło konsultacje społeczne dotyczące projektu rozporządzenia rządowego, 3 września opublikowało sprawozdanie z tych konsultacji, a na stronie internetowej ministerstwa dokument ten na początku września nadal figurował jako projekt.

Kolejnym, już działającym narzędziem jest platforma cyfrowa „Do domu”. Została ona uruchomiona w trybie testowym i gromadzi informacje na temat usług, zatrudnienia, szkoleń, wsparcia społecznego oraz gmin gotowych przyjąć uchodźców. Według danych Ministerstwa Polityki Społecznej na koniec czerwca do platformy dołączyło ponad 100 gmin. Jest to wygodny punkt wyjścia dla przyszłej przeprowadzki, jednak sam wpis dotyczący gminy nie oznacza, że konkretna oferta pracy, mieszkanie lub miejsce w przedszkolu są dostępne już dzisiaj — kluczowe warunki należy potwierdzić w odpowiedniej instytucji.

Na razie nie ogłoszono publicznie daty pełnego uruchomienia właśnie modelu ambasadorów, ostatecznej listy gmin, liczby wolontariuszy, jednolitych kryteriów selekcji, formatu i zakresu szkoleń, finansowania, kanału wyszukiwania odpowiedniego ambasadora oraz systemu kontroli jakości jego rekomendacji. Nie opisano również, w jaki sposób zapewniona zostanie regularna aktualizacja informacji dotyczących mieszkań, ofert pracy, szkół i lokalnych programów. Na razie nie można samodzielnie domyślać się tych parametrów w imieniu twórców programu.

O tym, dlaczego kwestia nowej gminy ma szczególne znaczenie, świadczą najnowsze dane Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji. W raporcie z sierpnia 2026 roku IOM szacuje liczbę osób, które powróciły na Ukrainę z zagranicy od początku pełnej inwazji, na około 1,5 mln. Około 1,1 mln osób dotarło do swojego stałego miejsca zamieszkania, ale około 398 tys. powróciło do kraju i nadal pozostaje osobami wewnętrznie przesiedlonymi. Ponadto prawie trzech na pięciu Ukraińców, którzy nadal przebywają w stanie przymusowego wysiedlenia w Europie, pochodzi z terenów przyfrontowych lub niekontrolowanych przez rząd. Dla znacznej części przyszłych powracających zadaniem nie jest „powrót do domu”, lecz znalezienie nowego bezpiecznego miejsca i odbudowa tam infrastruktury niezbędnej do życia.

Część wsparcia dla takiej przeprowadzki już istnieje, ale nie tworzy ono uniwersalnego „pakietu dla osób powracających”. Jeśli mieszkanie zostało uszkodzone lub zniszczone, warto sprawdzić warunki programu „єВідновлення”: prawo do odszkodowania zależy od rodzaju nieruchomości, statusu terytorium, rejestracji prawa własności oraz innych warunków. Jeśli dana osoba nie może powrócić pod dotychczasowy adres i przenosi się do innej części Ukrainy, należy oddzielnie sprawdzić podstawy do uzyskania statusu osoby wewnętrznie przesiedlonej oraz aktualne zasady przyznawania pomocy na utrzymanie – świadczenie to nie jest przyznawane automatycznie każdej osobie powracającej. W celu poszukiwania pracy dostępne są standardowe narzędzia Państwowej Służby Zatrudnienia, a dla przedsiębiorców od września obowiązuje zaktualizowany program „Własna sprawa 2.0”; są to programy ogólne, a nie specjalna gwarancja dla osób powracających.

Jeśli poważnie rozważa Pan/Pani powrót, przed zakupem biletu warto sprawdzić co najmniej następujące kwestie:

1. Bezpieczeństwo wybranej gminy. Należy wziąć pod uwagę nie tylko ogólną sytuację w regionie, ale także częstotliwość zagrożeń, dostępność schronów, ewentualną ewakuację, funkcjonowanie szpitali oraz stabilność dostaw energii elektrycznej, wody i ogrzewania.
2. Zakwaterowanie na pierwsze miesiące. Gdzie będą Państwo mieszkać zaraz po przyjeździe, na jaki okres jest dostępna ta opcja, ile kosztuje i czy została potwierdzona na piśmie. Proszę osobno sprawdzić uprawnienia do odszkodowania, tymczasowego zakwaterowania lub lokalnych programów mieszkaniowych, jeśli Państwo na nie liczą.
3. Praca i rzeczywisty budżet rodzinny. Czy istnieją konkretne oferty pracy lub możliwość kontynuowania pracy zdalnej, jaka jest wysokość wynagrodzenia po opodatkowaniu oraz czy dochody wystarczą na czynsz, opłaty za media, transport i wydatki związane z dziećmi.
4. Szkoła lub przedszkole. Czy jest miejsce właśnie dla Państwa dziecka, jaka forma nauczania jest dostępna, jakie dokumenty są wymagane i czy nie będzie konieczna zmiana ścieżki edukacyjnej w trakcie roku szkolnego.
5. Opieka medyczna. Gdzie znajdują się najbliższe przychodnie i szpitale, czy można wybrać lekarza rodzinnego, czy dostępna jest rehabilitacja, leki lub pomoc specjalistyczna, jeśli są one niezbędne.
6. Dokumenty na Ukrainie. Jakie dokumenty należy odtworzyć lub zaktualizować, jak zarejestrować miejsce zamieszkania, a w przypadku przeprowadzki nie do kraju pochodzenia – czy istnieją podstawy do rejestracji jako osoba wewnętrznie przesiedlona (WPL) i jakie dokumenty będą wymagane.
7. Status w kraju pobytu. Przed dłuższym wyjazdem proszę sprawdzić oficjalne przepisy obowiązujące właśnie w Państwa kraju. Nieobecność może mieć wpływ na status ochrony tymczasowej lub inny status, świadczenia, mieszkanie komunalne, ubezpieczenie zdrowotne oraz zobowiązania podatkowe. Przepisy różnią się w zależności od kraju i ulegają zmianom, dlatego nie ma uniwersalnego terminu bezpiecznej nieobecności obowiązującego w całej Europie.
8. Ukraińskie świadczenia i programy. Proszę sprawdzić nie tylko nazwę pomocy, ale także kryteria, okres ważności, zestaw dokumentów oraz organ podejmujący decyzję. Informacja typu „przysługuje Panu/Pani świadczenie” bez sprawdzenia warunków jest niewystarczająca.
9. Dane kontaktowe w wybranej gminie i plan B. Przed przeprowadzką prosimy zapisać dane kontaktowe Centrum Obsługi Obywatela (ЦНАП), opieki społecznej, urzędu pracy, szkół, placówek medycznych oraz osoby odpowiedzialnej w gminie. Prosimy przemyśleć, co zrobić, jeśli warunki mieszkaniowe, praca lub bezpieczeństwo okażą się gorsze niż oczekiwano.

Do weryfikacji kroków administracyjnych przydatna jest platforma UNHCR „Ukraine is Home”. Podkreśla ona wyraźnie, że powrót powinien być osobistą, świadomą, dobrowolną, bezpieczną i godną decyzją, a także udostępnia informacje dotyczące poszczególnych krajów. Nawet dysponując takimi informacjami, przed wyjazdem warto sprawdzić datę aktualizacji oraz oficjalny portal kraju pobytu: na przykład na poziomie UE tymczasowa ochrona została przedłużona do 4 marca 2028 r., jednak konkretne przepisy dotyczące rejestracji, świadczeń, ubezpieczenia oraz konsekwencji długotrwałej nieobecności zależą od ustawodawstwa krajowego i indywidualnej sytuacji.

Dlaczego jest to ważne

Najbardziej widocznym problemem w dyskusji na temat powrotu jest mieszanie różnych rodzajów zamiarów. Siódma edycja badania UNHCR „Lives on Hold”, opublikowana w lipcu 2026 roku, opiera się na 4 375 wywiadach z gospodarstwami domowymi ukraińskich uchodźców w Europie, przeprowadzonych przez firmę Ipsos w okresie od grudnia 2025 r. do stycznia 2026 r. drogą telefoniczną i online. Z badania wynika, że zaledwie 3% ankietowanych miało konkretny plan powrotu w ciągu najbliższych 12 miesięcy, a kolejne 46% miało nadzieję na powrót w przyszłości. 28% nie podjęło jeszcze decyzji, a 23% nie liczyło już na powrót.

Właśnie dlatego sformułowanie „49% chce wrócić” bez dodatkowych wyjaśnień wprowadza w błąd: wskaźnik ten obejmuje jednocześnie niewielką grupę osób mających konkretne plany na najbliższą przyszłość oraz znacznie większą grupę osób, które ogólnie mają nadzieję na powrót w nieokreślonym terminie. Jednocześnie łączny odsetek osób, które planowały lub miały nadzieję na powrót, spadł z 61% w lipcu–sierpniu 2024 roku do 49% w okresie od grudnia 2025 roku do stycznia 2026 roku. Wskazuje to na osłabienie oczekiwań dotyczących powrotu, ale samo w sobie nie dowodzi, że przyczyną jest wyłącznie integracja za granicą.

Centrum Strategii Gospodarczej podaje inną liczbę — 43% ukraińskich uchodźców deklaruje zamiar powrotu. Centrum Strategii Gospodarczej szacuje liczbę ukraińskich uchodźców za granicą na styczeń 2026 r. na 5,6 mln osób. Piąta fala badania opiera się na reprezentatywnej ankiecie przeprowadzonej przez Info Sapiens w okresie od grudnia 2025 r. do stycznia 2026 r.; 36% respondentów odpowiedziało, że nie planuje powrotu lub raczej nie planuje powrotu. Wśród osób wyrażających zamiar powrotu prawie 80% jest gotowych uczynić to dopiero po ostatecznym zakończeniu wojny. Tych 43% nie można bezpośrednio porównywać z 3% podanym przez UNHCR: badania różnią się sformułowaniem pytań i mierzą różne horyzonty czasowe.

CES ostrzega również przed wyciąganiem wniosków przyczynowych na podstawie profili respondentów. Jego analiza regresyjna uwzględnia kraj pobytu, zatrudnienie, dochody, obecność dzieci, wiek oraz region pochodzenia, jednak wskazuje jedynie na powiązania statystyczne, a nie na udowodnioną przyczynowość. Na przykład respondenci w Polsce okazali się bardziej skłonni do deklarowania powrotu niż respondenci w Niemczech, jednak nie oznacza to, że samo życie w Polsce „zmusza” człowieka do większego pragnienia powrotu.

Szerszy przegląd OECD z 2026 roku potwierdza, że decyzja ta składa się z kilku poziomów. Wśród najczęstszych motywów już dokonanych powrotów znalazła się tęsknota za domem oraz pragnienie ponownego połączenia się z bliskimi. Jednak bezpieczeństwo, warunki mieszkaniowe, zatrudnienie oraz dostęp do wysokiej jakości usług decydują o tym, na ile taki powrót jest w ogóle możliwy i trwały. Analiza ekonometryczna OECD wskazuje na statystyczny związek: dłuższy pobyt za granicą oraz praca w kraju pobytu wiążą się z mniejszym prawdopodobieństwem faktycznego powrotu, natomiast dobre warunki mieszkaniowe i możliwość powrotu do poprzedniej pracy na Ukrainie – z większym. Łączenie rodzin za granicą również może stać się „kotwicą” dla życia w tym kraju. Nie oznacza to jednak, że każda osoba pracująca lub wyjeżdżąca dawno temu koniecznie tam pozostanie: autorzy osobno podkreślają dynamiczny charakter decyzji oraz ograniczenia danych.

W przypadku osób, które pozostają za granicą dłużej, sama przeprowadzka obiektywnie wymaga podjęcia większej liczby działań przygotowawczych: należy zakończyć lub przenieść pracę, wypowiedzieć umowę najmu, uwzględnić rok szkolny dzieci, sprawdzić dokumenty i status, a na Ukrainie ponownie poszukiwać mieszkania, zatrudnienia i dostępu do usług. Dlatego tendencja do spadku chęci powrotu jest zgodna z głębszą integracją części osób przebywających za granicą, ale nie sprowadza się wyłącznie do niej — wojna i bezpieczeństwo pozostają podstawowym ograniczeniem.

Osobno widoczna jest rola dzieci. Opublikowane w maju 2026 r. jakościowe badanie podłużne dotyczące Ukraińców objętych tymczasową ochroną w Berlinie i Monachium pokazuje, jak zmieniały się plany rodziców w zależności od bezpieczeństwa, szkoły oraz wyobrażeń o przyszłości dziecka. Autorzy obserwowali uczestników w kilku falach badań w latach 2022–2024; próba nie jest reprezentatywna dla wszystkich Ukraińców w Niemczech, dlatego nie można jej traktować jako ogólnej statystyki. Jednak dobrze ilustruje ona mechanizm, który gubi się w danych procentowych: powrót rodziny często nie jest pojedynczą decyzją osoby dorosłej, lecz wyborem pomiędzy kilkoma już ukształtowanymi ścieżkami życiowymi.

W tym kontekście „ambasadorzy powrotu” mają oczywistą potencjalną niszę. Osoba, która decyduje się na zamieszkanie w nieznanym mieście, rzeczywiście potrzebuje kogoś, kto wyjaśni jej to, czego nie ma w ogólnych wytycznych państwowych: gdzie szukać mieszkania do wynajęcia, jak funkcjonuje transport publiczny, do kogo zwrócić się w gminie, które szkoły są przepełnione oraz gdzie faktycznie działają lokalne służby. Jest to szczególnie cenne dla mieszkańców terytoriów okupowanych i poważnie zniszczonych.

Jednak wolontariusz nie tworzy miejsc pracy, nie zwiększa zasobów mieszkaniowych, nie eliminuje ryzyka ostrzałów i nie może obiecać dostępności programów socjalnych. Dlatego użyteczność tej inicjatywy będzie zależała nie od liczby „ambasadorów” ani od liczby rozmów na temat powrotu, ale od tego, czy będą oni w stanie przekazywać sprawdzone i aktualne informacje oraz szybko kierować osoby do rzeczywistych możliwości danej gminy, z profesjonalnym doradcą oraz właściwą instytucją. W przeciwnym razie ten dobry pomysł grozi tym, że stanie się kolejną warstwą informacyjną nakładającą się na problemy, które wymagają nie tyle komunikacji, co zasobów i sprawnie działających usług.

Źródło

Pierwotnym powodem powstania niniejszego materiału był komunikat prasowy Ministerstwa Polityki Społecznej, Rodziny i Jedności Ukrainy pt. „Ambasadorzy powrotu: Ministerstwo Polityki Społecznej przygotowuje nowy format współpracy z Ukraińcami planującymi powrót z zagranicy”, przekazany redakcji. Etap opracowywania modelu, cele warsztatów oraz rolę przyszłych wolontariuszy dodatkowo zweryfikowano z Biurem Rady Europy na Ukrainie.

Dane dotyczące planów i nadziei związanych z powrotem pochodzą z siódmej rundy badania UNHCR „Lives on Hold”, opublikowanego 13 lipca 2026 r. Opis próby i metodologii – Centrum Informacyjne ONZ dla Europy Zachodniej: 4 375 wywiadów z gospodarstwami domowymi uchodźców w Europie, grudzień 2025 r. – styczeń 2026 r., ankieta przeprowadzona przez firmę Ipsos z wykorzystaniem metod telefonicznych i internetowych.

Ukraińska ocena zamiarów i warunków powrotu – badania Centrum Strategii Gospodarczej: piąta fala ankiety przeprowadzonej wśród ukraińskich uchodźców z dnia 24 lutego 2026 r. oraz publikacja „Powrót Ukraińców z zagranicy: skala, zamiary i warunki” z dnia 9 lipca 2026 r.

Dane dotyczące faktycznych powrotów i ponownego przemieszczania się wewnątrz kraju — raport IOM Ukraine z sierpnia 2026 r. Kontekst dotyczący roli bezpieczeństwa, mieszkalnictwa, zatrudnienia, rodziny i usług — przegląd OECD „Strategiczna reakcja Ukrainy na kryzys związany z wysiedleniami” z dnia 20 marca 2026 r. Kontekst dotyczący rodzin z dziećmi w Niemczech – otwarte badanie Comparative Migration Studies z dnia 29 maja 2026 r.

Część praktyczną zweryfikowano na podstawie oficjalnych źródeł: platformy testowej „Domu”, przewodnika UNHCR „Ukraine is Home”, programu „єВідновлення”, stroną Ministerstwa Polityki Społecznej poświęconą osobom wewnętrznie przesiedlonym, komunikatami dotyczącymi otwarcia Centrów Jedności w Berlinie i Sztokholmie, a także decyzją UE w sprawie przedłużenia ochrony tymczasowej do 4 marca 2028 r. opublikowaną w EUR-Lex.