UNESCO może uznać Chersones na okupowanym Krymie za obiekt zagrożony

Po zajęciu półwyspu na terenie zabytku prowadzono wykopaliska, które nie zostały uzgodnione z Ukrainą; powstały dziesiątki tysięcy metrów kwadratowych nowych budynków, a znaleziska archeologiczne wywożono poza granice Krymu. W miejscu starożytnego miasta władze rosyjskie stworzyły kompleks o nazwie „Nowy Chersones”.

Decyzja nie została jeszcze podjęta. Sprawą zajmuje się Komitet Światowego Dziedzictwa, w skład którego wchodzą przedstawiciele 21 państw. Ewentualne umieszczenie obiektu na liście zagrożonych zabytków zwróci dodatkową uwagę na stan zabytku.

Co dzieje się z Chersonesem

Ukraina przekazała UNESCO oficjalne sprawozdanie dotyczące stanu Chersonezu Tawryjskiego oraz jego chory – terenów rolniczych otaczających starożytne miasto.

Dokument został przygotowany przez Narodową Komisję Ukrainy ds. UNESCO w styczniu 2026 roku. Ponieważ ukraińscy specjaliści nie mają dostępu do tego obiektu od 2014 roku, dane zebrano na podstawie zdjęć satelitarnych, obserwacji zdalnych, informacji od niezależnych ekspertów oraz źródeł otwartych.

W sprawozdaniu Ukraina wymienia kilka głównych zagrożeń:

• prowadzenie zakrojonych na szeroką skalę wykopalisk bez uzgodnienia z władzami ukraińskimi;
• budowa nowoczesnych budynków na terenie zabytku oraz w jego strefie ochronnej;
• niszczenie lub przemieszczanie warstw archeologicznych;
• wywożenie znalezionych przedmiotów do rosyjskich muzeów;
• brak dostępu dla ukraińskich i międzynarodowych specjalistów;
• wykorzystywanie zabytku w projektach politycznych i religijnych władz rosyjskich.

Działania te spowodowały nieodwracalne szkody w autentyczności i integralności starożytnego kompleksu.

Co zbudowano w miejscu starożytnego miasta

Najbardziej zakrojoną ingerencją był park historyczno-archeologiczny „Nowy Chersones”, który Rosja budowała w latach 2018–2024.

Zgodnie z informacjami przedstawionymi przez Ukrainę w raporcie dla UNESCO budowa objęła obszar około 24 hektarów. Łączna powierzchnia nowych obiektów naziemnych i podziemnych mogła wynieść około 40 tysięcy metrów kwadratowych.

W skład kompleksu weszły nowe muzea, budynki sakralne, zagospodarowane tereny parkowe, ścieżki oraz obiekty przeznaczone dla zwiedzających. Część obiektów powstała na terenie starożytnych przedmieść i nekropolii.

Podczas budowy wykorzystano ciężki sprzęt, a prace ziemne dotknęły warstwy archeologiczne na głębokości do dziesięciu metrów. Zagrożeniu mogły ulec pozostałości świątyń, pochówków i innych budowli z różnych okresów historycznych.

Szczególne zaniepokojenie wzbudził teatr na świeżym powietrzu, zbudowany bezpośrednio nad pozostałościami archeologicznymi starożytnej cytadeli. Organizacja UNESCO nie została z wyprzedzeniem poinformowana o tych pracach, jak wymagają tego przepisy dotyczące postępowania z obiektami światowego dziedzictwa.

Gdzie mogły zostać wywiezione znaleziska

W raporcie podano, że na terenie przyszłego parku w ciągu dwóch lat przeprowadzono wykopaliska na powierzchni około 8,6 hektara. Podczas prac odkryto miliony zabytków archeologicznych.

Najcenniejsze znaleziska – monety, inskrypcje, rzeźby, ceramika oraz elementy architektoniczne – mogły zostać przekazane do rosyjskich muzeów, w tym do Ermitażu. Część mniej cennych przedmiotów, według doniesień ukraińskich ekspertów, mogła trafić na wysypiska śmieci lub na nielegalny rynek zabytków.

Dlaczego Chersonesos jest tak ważny

Chersonesos został założony przez starożytnych greckich osadników w V wieku p.n.e. na południowo-zachodnim krańcu Półwyspu Krymskiego. Miasto istniało przez około dwa tysiące lat i było powiązane ze światem greckim, rzymskim oraz bizantyjskim.

Obiekt obejmuje nie tylko pozostałości samego miasta, ale także chórę – system działek rolniczych, dróg, winnic i posiadłości wokół niego. Do naszych czasów zachowały się fragmenty starożytnego układu urbanistycznego, fortyfikacji, dzielnic mieszkalnych, zabytków wczesnochrześcijańskich oraz systemów zaopatrzenia w wodę.

Szczególną wartość ma podział gruntów na setki prostokątnych działek. Pozwala to zrozumieć, jak funkcjonowały gospodarka i społeczeństwo starożytnego polis.

W 2013 roku „Starożytne miasto Chersonesos Tawryjski i jego chora” zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa jako obiekt należący do Ukrainy. W oficjalnej karcie UNESCO⁠jest ono oznaczone jako zabytkowa lokalizacja Ukrainy.

Co oznacza ten niepokojący status

Wpisanie na Listę światowego dziedzictwa zagrożonego nie oznacza wykreślenia Chersonesu z rejestru UNESCO. Wręcz przeciwnie, taki status ma podkreślić pilną potrzebę jego ochrony.

Może to pomóc w:

• wzmocnić obserwację satelitarną zmian zachodzących na terenie zabytku;
• udokumentować zniszczenia i przemieszczanie artefaktów;
• przyciągnąć międzynarodowych specjalistów i pozyskać finansowanie;
• przygotować plan najpilniejszych prac renowacyjnych;
• zachować dane niezbędne do przyszłego dochodzenia w sprawie utraty dóbr kultury.

Jednak do czasu zakończenia okupacji możliwości praktycznej ochrony Chersonezu pozostają ograniczone. Międzynarodowi eksperci nie mogą w pełni zbadać starożytnego miasta na miejscu ani ocenić stanu warstw archeologicznych.

Kontekst

Rosja zajęła i bezprawnie zaanektowała Krym w 2014 roku. Od tego czasu Ukraina utraciła faktyczny dostęp do Chersonezu, pozostaje jednak państwem odpowiedzialnym za ten obiekt w ramach systemu światowego dziedzictwa.

Już w 2016 roku Komitet UNESCO wezwał wszystkie strony do powstrzymania się od działań mogących nieodwracalnie uszkodzić ten zabytek i zaproponował wykorzystanie technologii satelitarnych do jego monitorowania. Od tego czasu nie udało się przeprowadzić pełnowymiarowej międzynarodowej misji na miejscu.

W 2024 roku Ukraina rozpoczęła przygotowywanie dokumentów w celu wpisania Chersonesu na Listę Światowego Dziedzictwa w niebezpieczeństwie. W styczniu 2026 roku przedstawiła szczegółowe sprawozdanie dotyczące prac budowlanych, wykopalisk oraz planowanego przeniesienia znalezisk.

Podczas obecnej sesji Komitet rozpatruje również stan innych obiektów zagrożonych wojnami i kryzysami ekologicznymi, w tym zabytków w Libanie, jeziora Bajkał oraz kompleksu przyrodniczego Boma–Bad ingilo w Sudanie Południowym.

Źródło

Głównym źródłem jest oficjalne sprawozdanie Ukrainy dotyczące stanu Chersonesu Tawryjskiego⁠, przekazane Centrum Światowego Dziedzictwa w styczniu 2026 roku. Dokument zawiera wyniki monitoringu satelitarnego, informacje o nowych budowlach, wykopaliskach oraz domniemanym wywozie zabytków archeologicznych.

Informacje na temat statusu, granic i znaczenia zabytku znajdują się na stronie poświęconej Chersonesowi w bazie Światowego Dziedzictwa⁠. Decyzje podejmuje 48. sesja Komitetu Światowego Dziedzictwa, którą można śledzić na oficjalnej stronie UNESCO⁠.